माझ्या विमानाला अपघात होणार आहे, ही जाणीव मला झाली आहे. वेळ फार उरलेला नाही. दहा–पंधरा मिनिटांत मी जाईन, हे माहीत असतानाच तुमच्याशी बोलतोय. आयुष्यभर वेळेशी झगडत आलो. कधी वेळ माझ्या बाजूने होती, कधी माझ्या विरोधात. आज मात्र वेळ माझ्यासमोर उभी आहे—न थांबणारी, न वळणारी. म्हणून आज शब्द जपून नाही, लपवून नाही; थेट बोलतोय. मी सत्ता पाहिली, विरोध पाहिला, यश पाहिलं, अपयशही पाहिलं. लोकांनी कधी डोक्यावर घेतलं, कधी बाजूला ठेवलं. पण एक गोष्ट कधी बदलली नाही—कामावरचा विश्वास. मला माहीत होतं, शब्द टाळ्या मिळवतात; निर्णय आयुष्य बदलतात. आजही तेच सांगतोय.सत्ता म्हणजे आराम नाही. सत्ता म्हणजे रोजचा ताण, रोज लोकांच्या अपेक्षांचा भार. शेतकऱ्याच्या शेतीला पाणी आहे की नाही, कामगाराला काम आहे की नाही, तरुणाला शिक्षण, रोजगार, दिशा आहे की नाही, महिलेला सुरक्षितता आहे की नाही—हे प्रश्न तुम्हाला झोपू देत नसतील, तरच तुम्ही सत्तेत आहात. खुर्ची मिळणं सोपं असतं; खुर्चीची जबाबदारी निभावणं अवघड असतं. आणि ही जबाबदारी निभावताना लोकप्रियतेची गणितं बाजूला ठेवावी लागतात.
माझ्यावर टीका झाली—होईलही. माझ्या शब्दांवर, माझ्या स्वभावावर, माझ्या निर्णयांवर प्रश्न विचारले गेले. कधी मला कठोर म्हटलं गेलं, कधी मिस्किल, शीघ्रकोपी माणूस तर कधी असंवेदनशील. आज शेवटच्या क्षणी एवढंच सांगतो—निर्णय कठोर होते, कारण प्रश्न कठोर होते. शब्द कधी कठोर पडले असतील; हेतू कधीच छोटा नव्हता. महाराष्ट्र पुढे जायचा होता—भावनांनी नाही, प्रश्न सोडवून. कठीण निर्णय टाळले असते तर क्षणिक टाळ्या मिळाल्या असत्या; पण प्रश्न कायम राहिले असते.मी भावनिक नेता नाही, हे मला माहीत आहे. मला रडकी नाटकी माणसं आवडत नाहीत. पण आज कर्तव्य म्हणून सांगतो—मी जे केलं, ते मनापासून केलं. चूक झाली असेल, तर स्वीकारतो. पण आळशीपणा, टाळाटाळ, जबाबदारीपासून पळ—हे मी कधी केलं नाही. निर्णय चुकू शकतात; निर्णय न घेणं हेच खरं अपयश असतं. संकट आलं की समोर उभं राहणं, हा माझा स्वभाव राहिला.आज मी काही गोष्टी ठामपणे सांगून जातो. राजकारणाला रंगमंच बनवू नका.
आरडाओरड, आरोप, वैयक्तिक हल्ले—यातून क्षणिक फायदा होऊ शकतो; उत्तर मिळत नाही. उत्तर मिळतं ते अभ्यासातून, आकड्यांतून, जमिनीवरच्या कामातून. फाईल उघडा, पर्याय तपासा, निर्णय घ्या आणि अंमलबजावणी करा. निवडणूक जिंकणं महत्त्वाचं असतं; सरकार चालवणं त्याहून कठीण असतं.जात, धर्म, गट—हे शब्द निवडणुकीपुरते ठीक आहेत. प्रशासनात त्यांना जागा नाही. सरकार चालवताना एकच कसोटी—काम होतंय का नाही. योजना जाहीर झाली की नाही, यापेक्षा योजना पोहोचली की नाही, हे पाहा. लोकांना पोस्टर आठवत नाहीत; त्यांच्या आयुष्यातला बदल आठवतो. रस्ता तयार झाला का, पाणी आलं का, नोकरीची संधी मिळाली का—हेच त्यांचं राजकारण आहे.माझ्या कार्यकर्त्यांनो—लोक तुम्हाला पदामुळे ओळखत नाहीत; तुमच्या वागण्यामुळे ओळखतात. फोन उचला. वेळ द्या. तक्रार ऐका. कार्यालयात येणाऱ्या सामान्य माणसाला ओझं समजू नका. आजची लोकप्रियता उद्या नसेल; विश्वास टिकवायला वेळ लागतो—पण तोच तुमचं भांडवल आहे. विश्वास गमावला, तर कोणतीही घोषणा वाचवू शकत नाही.तरुणांनो—तुमच्यासाठी खास सांगतो. राजकारण म्हणजे रातोरात यश नाही. अभ्यास करा, संयम ठेवा, सातत्य ठेवा. अपयश आलं तरी पळ काढू नका. अनुभव जमवा. सोशल मीडियावरची दाद क्षणिक असते; कामाची शिस्त दीर्घकाळ टिकते. सत्ता येते-जात राहते; तुमचा स्वभाव आणि कामाची पद्धत तुम्हाला ओळख देतात.माझ्या सहकाऱ्यांनो—मतभेद असतील, हवेत. पण मनभेद वाढू देऊ नका. वैयक्तिक अहंकारापेक्षा संघटन मोठं ठेवा. तात्पुरते फायदे मोहात पाडतात; दीर्घकालीन नुकसान टाळायला शहाणपण लागतं. कठीण काळात एकत्र उभं राहण्याची सवय ठेवा. एकमेकांची पाठ थोपटणं सोपं असतं; संकटात खांदा देणं अवघड असतं.माझ्या नावाबद्दल शेवटचं सांगतो. माझं नाव वापरा—हरकत नाही. पण माझ्या नावाखाली आळशीपणा, निष्क्रियता, टाळाटाळ नको. माझ्या नावाचा उपयोग कामासाठी व्हावा, कारणांसाठी नव्हे. माझं मूल्यमापन भाषणांवर करू नका; निर्णयांवर करा. इतिहास शब्दांनी नाही, कामाने लिहिला जातो.आज, या क्षणी, मला माझ्या चुका आठवत आहेत;
माझे निर्णय आठवत आहेत; माझ्या सहकाऱ्यांचे चेहरे आठवत आहेत; त्या सामान्य माणसाचे डोळे आठवत आहेत—ज्याने प्रश्न घेऊन माझ्याकडे पाहिलं होतं. त्या नजरेसमोरच मी उभा राहिलो. त्या नजरेला उत्तर देण्याचा प्रयत्न केला. कधी जमलं, कधी कमी पडलं—पण प्रयत्न थांबवला नाही.वेळ संपत चालली आहे. आज मी जातोय—पोकळी निर्माण करायला नाही, दिशा स्पष्ट करून. महाराष्ट्र शब्दांनी नाही, भावनांनी नाही, कामाने मोठा होतो. शेतकरी सन्मानाने जगेल असा, तरुणाला संधी मिळेल असा, महिलांना सुरक्षितता व समानता मिळेल असा, आणि सामान्य माणसाला न्याय मिळेल असा महाराष्ट्र घडवा. हे शक्य आहे—जर तुम्ही घोषणांपेक्षा निर्णयांना, लोकप्रियतेपेक्षा विश्वासाला, आणि व्यक्तीपेक्षा व्यवस्थेला प्राधान्य दिलंत तर.अखेरचा हा तुला दंडवत—माझ्या महाराष्ट्राला, माझ्या लोकशाहीला, सामान्य माणसाला, धर्मपत्नीला, ….., आणि सामान्य माणसाला—ज्याच्यासाठी राजकारण असायला हवं.मी जातोय; विचार, दिशा आणि जबाबदारी तुमच्याकडे सोपवून.शब्दांकन: डॉ. भारत कऱ्हाड, प्राचार्य, वराडकर महाविद्यालय दापोली, जिल्हा रत्नागिरी.